تست سلامت SSD چیست؟ روش های تشخیص علائم خرابی

خرابی ناگهانی حافظه‌های SSD یکی از خطرناک‌ترین اتفاقاتی است که می‌تواند برای اطلاعات شما رخ دهد. در اکثر موارد، این درایوها بدون هشدار قبلی از کار می‌افتند و همین موضوع باعث می‌شود اهمیت تست سلامت SSD بیش از پیش مشخص گردد. اگر بدانید که باید چه نشانه‌هایی را بررسی کنید و چگونه وضعیت درایو را تحلیل نمایید، می‌توانید قبل از بروز مشکل جدی داده‌های خود را محافظت کنید.

طی سال‌های اخیر، SSD ها به‌دلیل سرعت بسیار بالا در خواندن و نوشتن داده‌ها، جایگزین حافظه های مکانیکی قدیمی شده‌اند. برخلاف هارددیسک‌ها که معمولاً با صداهای غیرعادی یا کاهش عملکرد نشانه‌هایی از خرابی نشان می‌دهند، درایوهای SSD اغلب بدون هشدار از کار می‌افتند. به همین دلیل انجام منظم تست سلامت SSD می‌تواند نقش مهمی در مقابله با از دست رفتن اطلاعات داشته باشد.

خوشبختانه اکثر درایوهای مدرن به فناوری S.M.A.R.T مجهز هستند؛ سیستمی که به‌طور مداوم وضعیت درایو را بررسی کرده و اطلاعاتی درباره سلامت آن ارائه می‌دهد. با استفاده از این گزارش‌ها و انجام دوره‌ای تست سلامت SSD می‌توان نشانه‌های اولیه خرابی را تشخیص داد و قبل از وقوع مشکل جدی، اقدامات لازم را پیگیری نمود.

تصویر(1)

چرا بررسی سلامت SSD اهمیت دارد؟

SSD ها از نظر ساختار با هارددیسک‌های مکانیکی تفاوت اساسی دارند. در حالی‌که هارددیسک‌های سنتی به‌دلیل وجود قطعات متحرک و استهلاک مکانیکی دچار خرابی می‌شوند، درایوهای SSD عملکرد خود را به مرور زمان و بر اثر فرسودگی سلول‌های حافظه از دست می‌دهند. از این رو انجام تست سلامت SSD به‌صورت دوره‌ای، اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

حافظه فلش NAND هسته اصلی هر SSD می باشد که اطلاعات در سلول‌های این حافظه ذخیره گردیده و هر بار که داده‌ای نوشته یا پاک می‌شود، یک چرخه نوشتن و پاک کردن (P/E Cycle) اتفاق می‌افتد. این چرخه‌ها به مرور زمان باعث فرسایش سلول‌های حافظه می‌شوند و در نهایت توانایی نگهداری پایدار داده‌ها کاهش می‌یابد.

برای درک بهتر این موضوع، می‌توان آن را به نوشتن و پاک کردن مکرر روی یک برگه کاغذ تشبیه کرد. هرچه بیشتر روی آن بنویسید و پاک کنید، کیفیت کاغذ کاهش پیدا می‌کند تا جایی که دیگر قابل استفاده نیست. همین روند در حافظه‌های فلش نیز اتفاق می‌افتد. به همین دلیل، با انجام مرتب تست سلامت SSD می‌توان میزان فرسودگی سلول‌ها را بررسی نمود و زمان مناسب برای تعویض درایو را تشخیص داد.

فناوری S.M.A.R.T؛ سیستم گزارش‌دهی سلامت درایو

S.M.A.R.T که مخفف Self-Monitoring, Analysis, and Reporting Technology است، یک سیستم داخلی برای نظارت بر وضعیت درایو محسوب می‌شود. این فناوری با تحلیل مجموعه‌ای از پارامترها، احتمال بروز خرابی در سخت‌افزار را پیش‌بینی کرده و به کاربران کمک می‌کند تا قبل از بروز مشکل جدی، نسخه پشتیبان تهیه کنند. به همین دلیل ابزارهای تست سلامت SSD اطلاعات خود را از همین سیستم دریافت می‌نمایند.

در ابتدا این فناوری برای هارددیسک‌های مکانیکی طراحی شده بود و پارامترهایی مانند خطاهای خواندن، سرعت چرخش دیسک و مشکلات هد را بررسی می‌کرد اما با ظهور SSD ها، شاخص‌های جدیدی مانند میزان فرسایش سلول‌های NAND و حجم کل داده‌های نوشته‌شده، جایگزین معیارهای قدیمی شدند. بنابراین نتایج تست سلامت SSD با هارددیسک‌های قدیمی تفاوت قابل توجهی دارد.

نکته مهم دیگر این است که شاخص‌های S.M.A.R.T در درایوهای SATA و NVMe کاملاً یکسان نیستند. در مدل‌های SATA هر شرکت سازنده ممکن است شناسه‌ها و نام‌های متفاوتی برای شاخص‌ها استفاده کند. این موضوع گاهی باعث پیچیدگی در تحلیل نتایج تست سلامت SSD می‌شود اما در استاندارد NVMe مجموعه‌ یکپارچه‌ای از پارامترهای سلامت تعریف شده است که در تمام درایوهای این نوع تقریباً مشابه هستند.

نحوه بررسی سلامت SSD

برای مشاهده اطلاعات مربوط به سلامت درایو باید از ابزارهای تشخیصی استفاده کنید. این ابزارها داده‌های S.M.A.R.T را نمایش می‌دهند و امکان انجام تست سلامت SSD را فراهم می‌کنند. بسته به نیاز شما، می‌توان از روش‌های ساده یا ابزارهای تخصصی استفاده کرد.

مرحله اول: بررسی سریع با ابزارهای داخلی سیستم‌عامل

سیستم‌عامل‌هایی مانند ویندوز و macOS ابزارهای پایه‌ای برای بررسی وضعیت درایو دارند. این روش‌ها اطلاعات فنی زیادی ارائه نمی‌دهند اما برای یک بررسی اولیه و سریع در فرآیند تست سلامت SSD کافی هستند.

در ویندوز:

• منوی Start را باز کنید و عبارت PowerShell را جستجو کنید.
• روی گزینه Run as administrator کلیک کنید.
• در پنجره باز شده دستور زیر را وارد کرده و Enter بزنید:

Get-PhysicalDisk | Format-Table -Property Model, HealthStatus

اگر وضعیت درایو Healthy نمایش داده شود، یعنی سیستم مشکل جدی در بررسی اولیه تست سلامت SSD شناسایی نکرده است.

تصویر(2)

در macOS:

• وارد مسیر About This Mac > System Report > Storage شوید.
• درایو موردنظر را انتخاب کنید.
• وضعیت S.M.A.R.T نمایش داده می‌شود.

اگر عبارت Verified مشاهده شود، یعنی درایو در بررسی اولیه تست سلامت SSD مشکلی ندارد.

مرحله دوم: بررسی دقیق با نرم‌افزارهای تخصصی

برای دریافت اطلاعات کامل‌تر درباره وضعیت درایو، استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی توصیه می‌شود. این ابزارها جزئیات بیشتری از شاخص‌های S.M.A.R.T ارائه داده و تحلیل دقیق‌تری از تست سلامت SSD در اختیار کاربر قرار می‌دهند.

نرم‌افزارهای عمومی

ابزارهای متعددی برای بررسی سلامت درایو وجود دارند که توسط شرکت‌های مستقل توسعه داده شده‌اند. یکی از محبوب‌ترین آنها برای ویندوز CrystalDiskInfo است. این نرم‌افزار اطلاعات مربوط به تست سلامت SSD را کاملا ساده و قابل فهم نمایش می‌دهد.

وضعیت درایو در این برنامه معمولاً با 3 رنگ مشخص می‌شود:

• آبی (خوب): درایو در وضعیت سالم قرار دارد.
• زرد (احتیاط): یکی از شاخص‌های مهم و نشان دهنده نزدیک شدن به محدوده خطر بوده و بهتر است از اطلاعات خود نسخه پشتیبان تهیه کنید.
• قرمز (بد): درایو در وضعیت بحرانی قرار دارد و احتمال خرابی کامل آن بسیار زیاد است.

نرم‌افزارهای اختصاصی تولیدکنندگان SSD

بسیاری از شرکت‌های تولیدکننده SSD، نرم‌افزارهای مخصوص خود را برای مدیریت و تست سلامت SSD ارائه می‌کنند. این ابزارها معمولاً دقیق‌ترین اطلاعات را نمایش داده و امکاناتی مانند بروزرسانی Firmware درایو را نیز در اختیار کاربران قرار می‌دهند.

برخی از معروف‌ترین این نرم‌افزارها عبارتند از:

• Samsung Magician برای SSD های سامسونگ
• Crucial Storage Executive برای درایوهای کروشال
• Kingston SSD Manager برای محصولات کینگستون

تتصویر(3)

در صورتی که برای SSD شما نرم‌افزار اختصاصی ارائه شده باشد، بهتر است از همان ابزار برای تست سلامت استفاده کنید؛ زیرا این برنامه‌ها دقیقاً بر اساس مشخصات سخت‌افزاری همان برند طراحی شده‌اند. در غیر این صورت، ابزارهای عمومی مانند CrystalDiskInfo گزینه مناسبی برای بررسی وضعیت درایو خواهند بود.

گزارش S.M.A.R.T چه اطلاعاتی را در اختیارتان قرار می‌دهد؟

وقتی برای تست سلامت SSD گزارش S.M.A.R.T را بررسی می‌کنید، ممکن است در نگاه اول با مجموعه‌ای از اعداد، شناسه‌ها و پارامترهای فنی روبرو شوید که درک آنها کمی دشوار به نظر می‌رسد. با این حال، برای تحلیل وضعیت واقعی درایو نیازی نیست تمام این داده‌ها را به‌طور کامل بررسی کنید. تمرکز روی چند شاخص مهم می‌تواند تصویر نسبتاً دقیقی از وضعیت درایو و نتیجه تست سلامت SSD در اختیار شما قرار دهد.

این پارامترها در واقع اطلاعاتی درباره میزان استفاده از حافظه، تعداد خطاهای ثبت‌شده و وضعیت کلی سلول‌های ذخیره‌سازی ارائه می‌دهند. با تحلیل درست این داده‌ها، می‌توان متوجه شد که آیا درایو هنوز در شرایط مطلوب قرار دارد یا زمان برنامه‌ریزی برای تعویض آن فرا رسیده است.

تصویر(4)

شاخص‌های مهم در SSD های NVMe

درایوهای NVMe نسبت به مدل‌های قدیمی‌تر ساختار استانداردتری در ارائه اطلاعات S.M.A.R.T دارند. این موضوع باعث می‌شود تحلیل داده‌ها در فرآیند تست سلامت SSD ساده‌تر و قابل اعتمادتر باشد:

جدول(1)

بررسی این شاخص‌ها کمک می‌کند تا مشخص شود چه مقدار از عمر مفید درایو سپری شده و عملکرد آن همچنان در محدوده ایمن باقی بماند. به همین دلیل، بسیاری از ابزارهای حرفه‌ای تست سلامت SSD در تحلیل وضعیت NVMe دقیق‌تر عمل می‌کنند.

تصویر (5)

درایوهای SATA که نسل قدیمی‌تر SSD ها محسوب می‌شوند، مجموعه متفاوتی از شاخص‌های S.M.A.R.T را ارائه می‌دهند. از آنجا که هر سازنده ممکن است نام یا شناسه متفاوتی برای برخی پارامترها استفاده کند، تحلیل نتایج تست سلامت SSD در این مدل‌ها گاهی پیچیده‌تر می‌شود.

جدول(2)

چه زمانی باید SSD را تعویض کرد؟

با تحلیل اطلاعات تست سلامت SSD می‌توان قبل از وقوع خرابی کامل، متوجه کاهش سلامت درایو شد و اقدامات لازم مانند تهیه نسخه پشتیبان یا تعویض آن را انجام داد. برخی علائم اصلی خرابی SSD عبارتند از:

جدول(3)

چگونه می‌توان عمر SSD را افزایش داد

با رعایت چند نکته ساده می‌توان فشار وارد شده به درایو را کاهش داد و عمر مفید آن را افزود. همچنین انجام دوره‌ای تست سلامت SSD کمک می‌کند تا وضعیت درایو همیشه تحت نظر باشد.

• از پر شدن کامل حافظه جلوگیری کنید: بهتر است همیشه بخشی از فضای SSD خالی بماند. آزاد نگه داشتن حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد فضا، به کنترلر درایو کمک می‌کند تا عملیات‌هایی مانند Wear Leveling (خواندن و نوشتن یکنواخت روی تمام سلول ها) را بهتر مدیریت نماید. این موضوع عملکرد درایو را بهبود می‌دهد و در نتایج تست سلامت SSD نیز وضعیت پایدارتری مشاهده خواهید کرد.
• Firmware درایو را بروز نگه دارید: بروزرسانی Firmware می‌تواند باعث بهبود عملکرد، افزایش پایداری و بهینه‌سازی الگوریتم‌های مدیریت حافظه شود. در بسیاری از موارد، این بروزرسانی‌ها حتی می‌توانند کمک کند تا نتایج بهتر و دقیق‌تری در ابزارهای تست سلامت SSD نمایش داده شود.

تصویر(6)

• از دفرگ کردن SSD خودداری کنید: عملیات Defragment برای هارددیسک‌های مکانیکی طراحی شده است و در SSD ها کاربردی ندارد. انجام این کار فقط باعث ایجاد چرخه‌های نوشتن اضافی می‌شود و در درازمدت طول عمر درایو را کاهش می دهد. به همین دلیل هنگام مدیریت سیستم و بررسی تست سلامت SSD بهتر است این قابلیت را برای درایوهای SSD غیرفعال نگه دارید.
• دمای درایو را در محدوده مناسب حفظ نمایید: دمای بالا می‌تواند روند فرسایش سلول‌های NAND را سرعت ببخشد. استفاده از سیستم تهویه مناسب در کیس کامپیوتر یا لپ‌تاپ به حفظ سلامت درایو کمک می‌کند.

جمع بندی: نکته مهم درباره پیش‌بینی خرابی SSD

در پایان باید توجه داشت که فناوری S.M.A.R.T تنها قادر است خرابی‌هایی را پیش‌بینی کند که به‌صورت تدریجی و در اثر فرسودگی سخت‌افزار رخ می‌دهند. حوادث ناگهانی مانند نوسان شدید برق، مشکلات Firmware یا خرابی‌های غیرمنتظره ممکن است بدون هشدار قبلی رخ دهند و در نتایج تست سلامت SSD نیز قابل پیش‌بینی نباشند.

هر چند انجام منظم تست جهت نظارت بر وضعیت درایو بسیار مفید است اما هرگز نمی‌تواند جایگزین یک برنامه منظم پشتیبان‌گیری شود. ذخیره نسخه پشتیبان از اطلاعات به‌صورت محلی یا در فضای ابری، همچنان مطمئن‌ترین راه برای محافظت از داده‌ها در برابر خرابی‌های غیرمنتظره محسوب می‌گردد.